Bình Định là một trong những tỉnh miền Trung sở hữu hệ thống làng nghề truyền thống phong phú và đa dạng bậc nhất, trải dài từ vùng đồng bằng ven biển đến miền núi cao nguyên. Từ nghề rượu Bàu Đá nức tiếng cả nước, nón ngựa Phú Gia tinh xảo, đến nghề rèn Tây Phương Danh trăm năm tuổi, mỗi làng nghề đều gắn liền với một câu chuyện lịch sử và bản sắc riêng biệt.
Mỗi làng nghề truyền thống ở Bình Định không chỉ là nơi sản xuất thủ công mà còn là kho tàng văn hóa sống động. Một số làng nghề truyền thống ở Bình Định như làng gốm Vân Sơn, làng dệt thổ cẩm Hà Ri hay làng đúc đồng Bằng Châu vẫn đang nỗ lực gìn giữ từng kỹ thuật, từng công đoạn thủ công được truyền thừa qua nhiều thế hệ.
Với những ai yêu thích du lịch trải nghiệm, những làng nghề này chính là điểm đến lý tưởng để tận tay làm thử sản phẩm, mua đặc sản về làm quà và cảm nhận nhịp sống bình dị của người dân địa phương. Nghề làng nghề truyền thống ở Bình Định cũng có mối liên hệ mật thiết với đời sống tâm linh và lễ hội, khi sản phẩm từ các làng nghề như rượu, bánh tráng, gốm sứ thường xuất hiện trong những dịp quan trọng của cộng đồng.
Bài viết trên dulichquynhon.blog tổng hợp 13 làng nghề truyền thống nổi tiếng nhất Bình Định, giúp bạn hiểu rõ lịch sử, đặc trưng sản phẩm và giá trị văn hóa của từng nơi trước khi lên đường khám phá.
1. Làng nghề rượu Bàu Đá (An Nhơn)
Làng nghề rượu Bàu Đá nằm tại thôn Cù Lâm, xã Nhơn Lộc, thị xã An Nhơn (cũ), là làng nghề nấu rượu lâu đời và danh tiếng nhất tỉnh Bình Định với lịch sử hình thành trên 300 năm. Cái tên Bàu Đá xuất phát từ một chiếc bàu nước tự nhiên được lót đá tảng ở đáy, mà người dân địa phương tin rằng chính nguồn nước trong lành đặc biệt đó đã tạo nên hương vị không thể nhầm lẫn của loại rượu này.
Điểm làm nên giá trị của rượu bàu đá Quy Nhơn chính là quy trình nấu thủ công hoàn toàn, từ chọn gạo nguyên liệu, ủ men lá tự nhiên, đến khâu chưng cất bằng nồi đồng truyền thống. Rượu Bàu Đá chính hiệu có nồng độ từ 45 đến 50 độ, trong vắt, mùi thơm nồng đặc trưng và hậu vị ngọt dịu không gắt. Hiện toàn thôn Cù Lâm có hàng trăm hộ dân theo nghề, sản lượng cung cấp đi khắp cả nước và xuất khẩu ra thị trường quốc tế.
2. Làng nghề nón ngựa Phú Gia (Phù Cát)
Làng nghề nón ngựa Phú Gia thuộc xã Cát Tường, Xuân An, Gia Lai, là nơi duy nhất ở Việt Nam còn sản xuất nón ngựa truyền thống theo đúng kỹ thuật thủ công cổ xưa. Nón ngựa Phú Gia được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, khẳng định vị thế đặc biệt của làng nghề này trong kho tàng thủ công truyền thống Việt Nam.
Điểm khác biệt căn bản của nón ngựa so với nón lá thông thường nằm ở kết cấu nhiều lớp phức tạp. Một chiếc nón ngựa hoàn chỉnh cần từ 3 đến 6 tháng chế tác, qua hơn 10 công đoạn thủ công, từ phơi khô lá kè, uốn vành tre, đến thêu hoa văn tinh xảo trên bề mặt. Sản phẩm từ làng Phú Gia không chỉ là vật dụng che nắng mà còn là tác phẩm nghệ thuật được trưng bày và sưu tập rộng rãi trong và ngoài nước.
3. Làng nghề tiện gỗ mỹ nghệ Nhạn Tháp (An Nhơn)
Làng nghề tiện gỗ mỹ nghệ Nhạn Tháp tọa lạc tại xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn (cũ), nổi tiếng với nghề tiện gỗ thủ công tạo ra các sản phẩm mỹ nghệ tinh xảo phục vụ trang trí nội thất và xuất khẩu. Làng nghề này đã hình thành hàng trăm năm và đến nay vẫn duy trì hoạt động với hàng chục cơ sở sản xuất quy mô vừa và nhỏ.
Những sản phẩm đặc trưng của làng nghề Nhạn Tháp bao gồm bình hoa, chân đèn, lọ cắm bút, tượng trang trí và các vật dụng thờ cúng được tiện từ các loại gỗ quý như xà cừ, lim, trắc. Kỹ thuật tiện thủ công kết hợp với hoa văn chạm khắc tinh tế là yếu tố làm nên thương hiệu riêng của sản phẩm Nhạn Tháp so với các nơi khác trong cả nước.
Những di tích lịch sử ở Quy Nhơn như tháp Đôi, thành Hoàng Đế gần khu vực An Nhơn chính là nguồn cảm hứng cho nhiều hoa văn truyền thống xuất hiện trên sản phẩm gỗ mỹ nghệ nơi đây, giúp khách du lịch hiểu thêm về di tích lịch sử ở Quy Nhơn qua từng sản phẩm thủ công.
4. Làng nghề bánh tráng nước dừa Tam Quan (Hoài Nhơn)
Bánh tráng nước dừa Tam Quan là đặc sản nổi tiếng bậc nhất của thị xã Hoài Nhơn (cũ), được sản xuất tập trung tại các xã Tam Quan Bắc và Tam Quan Nam. Đây là làng nghề sản xuất bánh tráng lâu đời gắn liền với vùng đất dừa xanh trù phú của miền Bắc Bình Định, nơi cây dừa là nguyên liệu quan trọng trong mọi ngành nghề truyền thống địa phương.
Điểm tạo nên hương vị đặc trưng của bánh tráng Tam Quan là việc pha trộn nước cốt dừa tươi trực tiếp vào bột gạo trước khi tráng, tạo ra tấm bánh có màu trắng ngà, béo thơm và dai giòn khác hẳn bánh tráng thông thường. Bánh tráng nước dừa Tam Quan có thể ăn trực tiếp, nướng giòn hoặc dùng để cuốn rau sống với hải sản tươi, đây là món ăn quen thuộc xuất hiện trong bữa cơm của hầu hết gia đình Bình Định và là đặc sản được du khách mua nhiều nhất khi ghé thăm vùng đất này.
5. Làng nghề rèn Tây Phương Danh (An Nhơn)
Làng rèn Tây Phương Danh nằm tại phường Đập Đá, thị xã An Nhơn (cũ), là một trong những làng nghề rèn truyền thống lâu đời nhất miền Trung với lịch sử hình thành trên 400 năm. Tiếng búa đe, lửa than và hơi nóng hừng hực từ những lò rèn đã trở thành âm thanh đặc trưng không thể thiếu khi nhắc đến làng nghề truyền thống ở Bình Định.
Sản phẩm nổi tiếng nhất của làng rèn Tây Phương Danh là các loại nông cụ, dao, rựa và công cụ sản xuất nông nghiệp. Điểm đặc biệt là thợ rèn nơi đây vẫn giữ nguyên phương pháp rèn thủ công bằng sức người, thay vì chuyển sang cơ giới hóa hoàn toàn, giúp sản phẩm có độ bền và sắc bén vượt trội. Hiện làng rèn Tây Phương Danh có hàng chục cơ sở hoạt động, thu hút đông đảo du khách và học sinh đến tham quan, tìm hiểu về nghề rèn truyền thống.
Nghệ nhân Tây Phương Danh đang đỏ lửa rèn thép
6. Làng nghề đúc đồng Bằng Châu (An Nhơn)
Làng nghề đúc đồng Bằng Châu thuộc xã Nhơn Phong, thị xã An Nhơn cũ, nổi tiếng với nghề đúc đồng thủ công phục vụ đồ thờ cúng và nhạc cụ dân tộc từ nhiều thế kỷ qua. Sản phẩm của làng nghề này không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn cung cấp đi nhiều tỉnh thành trên cả nước, đặc biệt là các loại chuông, chiêng, lư hương và đồ thờ tự.
Quy trình đúc đồng tại Bằng Châu đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm qua từng công đoạn. Thợ đúc phải tự làm khuôn bằng đất sét pha cát, nung khuôn ở nhiệt độ cao trước khi rót đồng nóng chảy vào, sau đó phá khuôn và tiến hành đánh bóng, chạm khắc hoa văn. Mỗi sản phẩm đồng Bằng Châu là một tác phẩm độc bản, không có hai sản phẩm hoàn toàn giống nhau, điều này tạo nên giá trị đặc biệt mà hàng công nghiệp không thể thay thế.
Chuông và chiêng từ làng nghề này thường xuất hiện trong các lễ hội Quy Nhơn Bình Định, góp phần tạo nên không khí linh thiêng và đặc sắc cho những dịp lễ quan trọng của địa phương.
Làng nghề truyền thống ở Bình Định đúc đồng lâu đời
7. Làng nghề bánh tráng Trường Cửu (An Nhơn)
Làng bánh tráng Trường Cửu tọa lạc tại xã Nhơn Lộc, thị xã An Nhơn cũ, là làng nghề sản xuất bánh tráng mè truyền thống nổi tiếng cung cấp nguồn nguyên liệu chế biến cho nhiều món ăn đặc sản Bình Định. Bánh tráng Trường Cửu có đặc điểm riêng so với bánh tráng Tam Quan ở chỗ sử dụng mè đen và mè trắng rắc đều trên mặt bánh, tạo hương thơm béo và kết cấu giòn đặc trưng.
Nghề làm bánh tráng tại Trường Cửu thường bắt đầu từ 2 giờ sáng, khi các gia đình vo gạo, xay bột và bắt đầu tráng bánh bằng khuôn hấp thủ công. Mỗi hộ có thể tráng từ 500 đến hơn 1.000 tấm bánh mỗi ngày, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng của tất cả thành viên trong gia đình. Bánh tráng Trường Cửu là nguyên liệu không thể thiếu trong nhiều món ăn đặc sản địa phương như nem nướng Quy Nhơn và bò nướng cuốn bánh tráng.
8. Làng nghề gốm Vân Sơn (An Nhơn)
Làng gốm Vân Sơn nằm tại xã Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn cũ, là làng nghề gốm thủ công lâu đời có tuổi đời hàng trăm năm với đặc trưng dùng kỹ thuật bàn xoay thủ công và nung lò củi truyền thống. Gốm Vân Sơn nổi tiếng với dòng gốm đất nung không tráng men, có màu đỏ nâu tự nhiên và độ bền cao trong điều kiện khí hậu nhiệt đới.
Sản phẩm tiêu biểu của làng gốm Vân Sơn bao gồm chum, vại, nồi đất, lọ hoa và vật dụng gia đình. Những chiếc nồi đất Vân Sơn được đánh giá đặc biệt cao vì khả năng giữ nhiệt tốt và tạo hương vị đặc trưng cho các món kho, hầm mà nồi kim loại không thể có được. Hiện nay làng nghề gốm Vân Sơn đang được địa phương hỗ trợ phát triển thêm dòng sản phẩm trang trí và lưu niệm để phục vụ nhu cầu du lịch ngày càng tăng.
9. Làng nghề Dệt thổ cẩm Hà Ri (Vĩnh Thạnh)
Làng dệt thổ cẩm Hà Ri thuộc xã Vĩnh Hiệp, huyện Vĩnh Thạnh cũ, là làng nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Bana một trong những dân tộc thiểu số lâu đời của vùng cao nguyên Bình Định. Những tấm thổ cẩm Hà Ri nổi bật bởi hoa văn hình học phức tạp mang đậm bản sắc văn hóa của cộng đồng Bana, với màu sắc rực rỡ từ chỉ nhuộm tự nhiên.
Nghề dệt thổ cẩm ở Hà Ri được truyền từ mẹ sang con gái qua nhiều thế hệ, coi đây là kỹ năng quan trọng của người phụ nữ Bana. Mỗi tấm vải thổ cẩm mang một câu chuyện riêng được mã hóa qua từng hoa văn, phản ánh quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và đời sống tâm linh của người dệt. Những sản phẩm thổ cẩm Hà Ri như túi xách, khăn quàng, áo truyền thống ngày càng được khách du lịch trong và ngoài nước ưa chuộng.
10. Làng nghề Bún Song Thằn An Thái (An Nhơn)
Làng nghề bún song thằn An Thái nằm tại thị trấn Đập Đá, thị xã An Nhơn cũ, nổi tiếng với sản phẩm bún khô làm từ đậu xanh nguyên chất có giá trị dinh dưỡng cao và hương vị thanh mát đặc trưng. Bún song thằn An Thái là một trong những đặc sản được nhiều du khách tìm mua nhất khi ghé thăm những làng nghề truyền thống ở Bình Định.
Điểm khác biệt hoàn toàn so với bún gạo thông thường là bún song thằn được làm từ 100% tinh bột đậu xanh, không dùng gạo, tạo ra sợi bún trong suốt, dai giòn và không bị nát khi nấu lâu. Sản phẩm này thường được dùng trong các món ăn cao cấp như gỏi cuốn, lẩu và các món ăn chay. Nghề làm bún song thằn đòi hỏi quy trình ngâm ủ đậu xanh, tách tinh bột và ép sợi hoàn toàn bằng tay, mỗi mẻ bún cần từ 2 đến 3 ngày để hoàn thành.
11. Làng nghề Dệt chiếu cói Hoài Châu Bắc (Hoài Nhơn)
Làng nghề dệt chiếu cói Hoài Châu Bắc thuộc thị xã Hoài Nhơn cũ, là vùng sản xuất chiếu cói lớn nhất tỉnh Bình Định với nguồn nguyên liệu cói tự nhiên phong phú từ các đầm lầy ven biển. Nghề dệt chiếu ở đây đã tồn tại qua nhiều thế hệ và vẫn là nguồn thu nhập chính của hàng trăm hộ gia đình trong vùng.
Chiếu cói Hoài Châu Bắc nổi tiếng bởi sợi cói được thu hoạch và phơi đúng thời điểm, đảm bảo độ mềm mại và bền chắc. Một tấm chiếu thủ công mất từ 4 đến 8 giờ để dệt hoàn chỉnh, tùy kích thước và độ phức tạp của hoa văn. Ngoài chiếu trải sàn truyền thống, làng nghề đang mở rộng sang các sản phẩm cói trang trí như giỏ, túi xách và thảm trải bàn để đáp ứng nhu cầu thị trường hiện đại.
12. Làng nghề Nón lá Gò Găng (An Nhơn)
Làng nón lá Gò Găng thuộc phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn cũ, là làng nghề làm nón lá bình dân lâu đời và nhộn nhịp nhất Bình Định, nổi tiếng với chợ nón họp từ 4 đến 6 giờ sáng mỗi ngày. Chợ nón Gò Găng là một trong những phiên chợ độc đáo hiếm có ở Việt Nam khi toàn bộ giao dịch diễn ra trong bóng tối, người mua và người bán xác định chất lượng sản phẩm chủ yếu qua cảm giác tay.
Nón lá Gò Găng được làm bằng lá buông phơi khô, có ưu điểm nhẹ, bền và che mưa nắng tốt. Một phụ nữ lành nghề có thể hoàn thành từ 2 đến 3 chiếc nón mỗi ngày, đây là nghề phụ truyền thống giúp các gia đình có thêm thu nhập bên cạnh làm nông. Không giống nón ngựa Phú Gia cao cấp, nón Gò Găng hướng đến đối tượng người dùng lao động phổ thông với giá thành phải chăng, phục vụ thị trường tiêu dùng rộng khắp các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên.
13. Làng nghề Đan rổ thúng Tân Lễ (Tuy Phước)
Làng nghề đan rổ thúng Tân Lễ nằm tại xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước cũ, là làng nghề đan lát truyền thống chuyên sản xuất đồ gia dụng từ tre nứa phục vụ nhu cầu của người dân nông thôn và ngư dân ven biển. Những chiếc rổ, thúng, nia, mủng làm từ tre vót tại Tân Lễ nổi tiếng vì độ bền cao, đan dày dặn và có thể sử dụng liên tục trong nhiều năm.
Nghề đan rổ thúng Tân Lễ đang đứng trước thách thức lớn khi đồ nhựa và đồ inox giá rẻ ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, xu hướng tiêu dùng xanh và ý thức bảo vệ môi trường đang tạo ra làn sóng quay trở lại với sản phẩm tre nứa tự nhiên, đặc biệt trong phân khúc khách hàng trẻ tuổi tại thành phố và du khách nước ngoài tìm mua đồ handmade.
Bạn có thể tham khảo thêm kiến thức đi du lịch Quy Nhơn để lên kế hoạch ghé thăm Tân Lễ và các làng nghề khác trong cùng một hành trình khám phá Bình Định. Các sản phẩm đan lát Tân Lễ hiện đang được thiết kế lại với kiểu dáng hiện đại hơn để mở rộng thị trường tiêu thụ.
Kỹ thuật đan rổ thúng thủ công tại Tân Lễ
Lời Kết
Việc tìm hiểu và ghé thăm các làng nghề truyền thống ở bình định là hành trình khám phá chiều sâu văn hóa và lòng hiếu khách của người dân miền biển. Mỗi sản phẩm thủ công đều mang trong mình một câu chuyện lịch sử và giá trị tinh thần vô giá cần được bảo tồn. Hy vọng những chia sẻ từ dulichquynhon.blog sẽ là nguồn cảm hứng để bạn thực hiện chuyến đi trải nghiệm đầy ý nghĩa tại vùng đất võ trời văn này trong thời gian tới.
